Novosti

O knjizi Tanje Stupar-Trifunović "Glavni junak je čovjek koji se zaljubljuje u nesreću" (dr. Tatjana Bijelić)

Poezija Tanje Stupar-Trifunović može da se čita iz više uglova. Uopšteno rečeno, radi se o poeziji urbanog senzibiliteta, samosvjesne forme, kolokvijalnog jezika i buntovno-kritičkog sadržaja. Kad se razgrnu neke od ovih klišeiziranih fraza koje prevladavaju u prikazima i diskusijama autorkine poezije, kristališu se polazne tačke pjesničkog izraza koje se usko vežu za pojam ženskosti kao razotkrivenu konstantu savremene svjetske poezije.

Baveći se izučavanjem savremene poezije na engleskom jeziku, zapazila sam sličnosti u intenzitetu kojim Stupar-Trifunović pristupa pjesničkoj obradi položaja žene u savremenom patrijarhalnom društvu. Njena najnovija, nagrađena zbirka poezije Glavni junak je čovjek koji se zaljubljuje u nesreću, sadrži barem tri međusobno komplementarne tačke gledišta koje predstavljaju taj položaj. Radi se o realističnim, i samo ponekad nadrealističnim, predstavama žene kao subjekta, zatim ogoljenim predstavama muško-ženskih odnosa, kao i odnosa majke i kćerke koji su po svojoj strukturi zavidno spontani i prirodni.

Ova knjiga takođe može da se posmatra kao skup prizemnih, razgoljenih psihoanalitičkih skica, koje se u svojoj jednostavnosti zaista i bave analizom iza koje stoji ograničavajući muški princip u obliku brata, muškarca, doktora, nadzornika.

Tanja se već u prvim pjesmama ove zbirke obrušava jednim profinjenim sarkazmom na fundamente života i društvenog poretka. Njena poezija razotkriva, raskrinkava i demistifikuje istine, motive, porive, kao i pogrešno shvaćenu dinamiku muškog i ženskog principa. Žena u njenoj poeziji nije bespomoćna žrtva, ona djeluje i stvara, bez obzira na otežavajuće okolnosti, dok muškarac prolazi kroz faze demistifikacije mačoizma, koje podrazumijevaju jedan realističan pogled na muškarčevo emotivno biće. Ono je u isto vrijeme stameno i ranjivo, a baš u tom procjepu stanuju strahovi i neizvjesnost u obliku strepnji od starenja, slabljenja polne moći, izmicanja tla pod nogama. Narastajuća anksioznost dodatno udružuje muško i žensko biće. Pa ipak, postoje nepisana pravila po kojima, kako Tanja Stupar poručuje, muškarci nameću ideje, dok žene plaču, i pravila po kojima otac uvijek ima spremno i poželjno mišljenje o svemu, dok majka „već u startu odustaje od mišljenja“. Pjesnikinja ovdje svakako kritikuje nametnutu predodređenost polno-rodnih uloga, ali kroz mnoge druge pjesme nagovještava promjenu u ovom odnosu. Savremeni svijet u njenoj poeziji prepun je neuhranjenih, neurotičnih i nesvrstanih muškaraca i žena. Njihovi identiteti se raslojavaju, ali upravo iz te fragmentacije progovara život magijom sadašnjeg trenutka. Obično i svakodnevno postaje poželjno, nekad ozbiljni, strogi rituali svode se na erotičnost, proziru se namjere, a onda se šokantno razgolijevaju životne slike i priče. Žena traga za svojom autentičnošću za koju nije sigurna da li je ikad postojala, ona je od krvi i mesa i njen bijes u Tanjinim stihovima djeluje kao osjećanje nakupljano vijekovima.

U poeziji u kojoj savremene svjetske pjesnikinje negoduju zbog svog položaja, žena je prikazana kao zarobljena u kavez, ili neki drugi mračan i ograničavajući prostor. Žena koja se pojavljuje u Tanjinim pjesmama izašla je iz kaveza, ali čini se da nije odletjela. Ona je istupila napolje, pa vidjevši da još ne može slobodno da leti, glođe rešetke izvana, prebirući po unutrašnjem svijetu kaveza. U ovoj agoniji, muškarac ima svoj, kako Tanja kaže, „bunker“ u kom je zaštićen od ženinih potreba i gestikulacija. Nerazumijevanje i otuđenje se prolongira, a pjesnikinja preispituje tradicionalne uloge i položaj žene i kroz njenu seksualnost, odnosno kroz tjelesne želje koje su ili neostvarene ili nesvaćene. Sve ovo protežira lanac nerazumijevanja među ljudima uopšte, odnosno neku lančanu gorčinu koja ima domino efekat obrušavanja i propadanja.

U zbirci Glavni junak je čovjek koji se zaljubljuje u nesreću odnos majke i kćerke svakako zauzima jedno od centralnih mjesta. Zanimljivo je da je ovaj odnos u isto vrijeme iskustven i afirmativan po pitanju razotkrivanja novih dimenzija maternalne tradicije. Tema ovog odnosa nije česta u našoj savremenoj poeziji, ali je u prošlosti još rjeđe obrađivana. Odnos majke i kćerke kod Tanje Stupar nije antagonistički, on je nadopunjujući, saosjećajan i podsticajan. Dijete uči majku nepatvorenoj mudrosti, majka počinje da gleda svijet očima djeteta. Bliska komunikacija između majke i kćerke izražava se kroz izlomljenu sintaksu i ponavljanja. Rečenice se lome i preklapaju jedna preko druge. Prethodnice sljedbenicama daju u naslijeđe ljubav, ali i umor od života.

U Tanjinoj poeziji vidi se elegancija kojom razgovaraju srodnice različitih generacija, učeći jedna od druge, i u tom odnosu kćerka može da posluži kao korelativ, katalizator i korekor društvenih zbivanja.

Treća tačka gledanja koja se nameće u vezi sa posmatranjem pjesničkog subjekta je postojanost motiva kuće, odnosno habitata kojim se iscrtava pjesničko ja . Kuća se fascinantno nameće u tri Tanjine zbirke poezije. Prvo je to bila kuća od slova , puna simbola, mita, skrivenih poruka; onda kuća postaje napuštena, i od te tačke poezija iz apstraktnog prelazi u konkretno, svakodnevno. Pjesnikinjina kuća veže se za tri faze: fazu mistifikacije i metaforičke nadgradnje, fazu odvajanje od kuće, odnosno fazu boli separacije, te fazu identifikacije s kućom, koja je prisutna u novonagrađenoj zbirci. Žena koja piše tvrdi da je ona sama kuća i da nosi bol u temelju. Kuća predstavlja i lavirint koji pjesnikinja dobro poznaje, kao i vlastitu psihologiju.

Pjesme iz najnovije zbirke donose demistifikaciju samog pjesničkog čina, nedodirljivosti i eteričnosti poezije. Autorka poručuje da poezija ne lebdi, ne levitira iznad ljudi, već ih omotava i prožima. Ovakvom poezijom Tanja Stupar-Trifunović otvara jedno novo pjesničko polje koje je godinama čekalo da se otjelovi, i koje je toliko prostrano da ima potencijal mijenjanja svijesti.

dr. Tatjana Bijelić

(30. 05. 2010.)